* Bút ký - BÙI VĂN BỒNG
Hàng năm, cứ ra Giêng là mùa những đàn sếu đầu đỏ từ phương xa bắt đầu bay về Vườn quốc gia (VQG) Tràm Chim. Khi tiết trời còn hơi lạnh, mùa khô phương Nam bắt đầu ấm nắng, trên bầu trời vùng Đồng Tháp Mười (Đồng Tháp), Kiên Lương (Kiên Giang) lại xuất hiện những đàn sếu thân thuộc với du khách và người địa phương.
Mùa sếu bay về nhìn lên bầu trời thấy đàn sếu thấp thoáng trong mây, hay trắng sáng giữa trời xanh, lòng thấy lâng lâng đến lạ. Ôi, sự kỳ diệu của thiên nhiên. Trời đã ban cho con người môi sinh, môi trường sống thật phong phú, sinh động và đáng yêu biết bao. “Trong như tiếng hạc bay qua / Đục như tiếng suối mới sa nửa vời..” (Nguyễn Du). Đúng như thế, sếu đầu đỏ được coi là loài hạc quý. Khi đàn sếu bay về, bầu trời vùng Đồng Tháp Mười như sáng hơn, trong hơn, cao và rộng hơn bởi âm thanh trong trẻo, vang xa mà sâu lắng, như từng khúc nhạc hòa sóng giữa trời mây bát ngát.
Ngay từ trước Tết Nguyên đán, những đàn sếu đầu tiên đã có khoảng trên 100 con bay về VQG Tràm Chim. Ông Nguyễn Văn Hùng, Giám đốc VQG Tràm Chim cùng chúng tôi đứng trên bờ kênh dưới bóng mát hàng tràm, nói:
- Lại đến mùa đàn sếu bay về. Năm nay lũ lớn. Trong nội đồng ở Tràm Chim có nơi nước dâng cao hơn mùa lũ lịch sử năm năm 2000. Nhưng nhờ VQG Tràm Chim chủ động lo chắc chắn bờ bao trước khi lũ về, hạn chế đến mức thấp nhất thiệt hại do lũ gây ra. Chúng tôi lo nhất là cánh đồng cỏ năn kim và cánh đồng lúa ma. Cỏ năn kim là món ăn khoái khẩu của sếu đầu đỏ, loài chim quý hiếm đã đưa vào sách đỏ quốc tế.
VQG Tràm Chim có diện tích 7.588ha. Đây là một Ðồng Tháp Mười thu hẹp với hệ sinh thái và các loài động vật, thực vật phong phú, đa dạng của vùng đất ngập nước, là nơi sinh sống của nhiều loài thực vật, gần 200 loài chim nước, chiếm khoảng 1/4 số loài chim có ở Việt Nam, trong đó có nhiều loài chim quý hiếm trên thế giới. Loài chim điển hình nhất và được nhiều người biết đến ở đây là sếu đầu đỏ. Ðến đây, du khách được tận mắt ngắm nhìn những con sếu đầu đỏ - một trong số 15 loài sếu còn tồn tại trên thế giới đang có nguy cơ diệt chủng. Sếu to cao trên 1,7m, bộ lông xám mượt, cổ cao, đầu đỏ, đôi cánh rộng. Khác với nhiều loài chim trong vùng, sếu chỉ kiếm ăn trên mặt đất khô ráo và bùn mềm nên vào mùa nước nổi ở Ðồng Tháp Mười chúng phải đi kiếm ăn ở nơi khác. Vì vậy, chỉ có thể xem sếu từ tháng 12 đến tháng 6 năm sau.
Sếu đầu đỏ, hay còn gọi là sếu cổ trụi, có tên khoa học là Grus antigone, là một loài chim quý hiếm nằm trong sách đỏ Việt Nam và sách đỏ của thế giới (IUCN). Sách đỏ IUCN, gọi tắt từ tiêng Anh, là danh sách về tình trạng bảo tồn và đa dạng hóa của các loài động vất và thực vật trên thế giới. Danh sách này được giám sát bởi Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Theo tài liệu công bố mới đây của tổ chức Liên minh này: Sách đỏ IUCN đã đánh giá tất cả 38.047 loài, cùng với 2.140 phân loài, giống, chi và quần thể. Trong đó, 15.503 loài nằm trong tình trạng nguy cơ truyệt chủng.
Trên cơ sở các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN, chính phủ nước ta cũng công bố Sách đỏ Việt Nam nhằm hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên. Đây cũng là tài liệu khoa học dược sử dụng vào việc soạn thảo và ban hành các qui định, luật pháp của Nhà nước về bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên, tính đa dạng sinh học và môi trường sinh thái.
Trong các loài chim biết bay sếu đầu đỏ là loài chim có chân và thân hình cao nhất thế giới. Sếu đầu đỏ có lông sơ cấp và lông bao cánh sơ cấp màu đen; đầu và cổ trụi lông, đầu và da trần trên cổ màu đỏ; vằn trên cánh và đuôi màu xám. Mỏ và trước đỉnh đầu màu xanh sừng. Chân đỏ. Chim non có bộ lông màu sẫm hơn. Loài phụ Ấn Độ có kích thước nhỏ hơn sếu đầu đỏ phương Đông và thiếu vòng trắng ở cổ. Sếu đầu đỏ cao tới 1.5m, nặng 8-10kg, là loài lớn nhất trong các loại sếu. Tiếng kêu của nó vang xa tới 2km. Chúng sinh sản mỗi năm một lần, mỗi lứa có hai trứng. Tổ làm trên mặt đất. Sếu đầu đỏ sống trong các vùng đất ngập nước (nước cạn) và ăn củ của một loại cỏ mọc ở vùng đầm lầy. Đó là củ năn kim, cùng với mầm, lá non cây cỏ bàng.
Theo nhận định của cán bộ chuyên môn VQG Tràm Chim, sau Tết Nhâm Thìn có thêm 4 đàn sếu đầu đỏ bay về Tràm Chim. Đây là những đàn sếu đầu đỏ di cư đầu mùa, thời gian tới vẫn còn một số đàn sếu khác lần lượt tìm về. Những năm gần đây, lượng sếu đầu đỏ về VQG Tràm Chim trung bình khoảng 180-200 con/năm, những năm số lượng đông nhất đến 300 con (trước năm 1980 có khoảng 1.000 con). Những năm gần đây, chúng tìm thêm những vùng đất mới để kiếm ăn ở Hòn Đât, Kiên Lương, Vĩnh Điều (Kiên Giang) và một vài nơi khác.
Môi trường và hệ sinh thái ở các nơi này đang thay đổi với tốc độ nhanh, những cánh đồng cây cỏ năn kim và cỏ bàng thu hẹp dần, ít củ, là nguyên nhân chính làm ảnh hưởng tới việc trở về của đàn sếu. Hiện nay, loài chim quý này đang có nguy cơ bỏ vùng đất quen thuộc này để tìm nơi khác sinh sống. Giữ được đàn sếu quý hiếm hay không? Không phải ai khác mà chính là con người. Việc quản lý và bảo vệ hệ sinh thái không hợp lý, cùng với sự lấn lướt của các loài cây trồng thực liệu, sự lan nhiễm thuốc bảo vệ thực vật và kể cả săn bắt của con người trong thời gian dài đã làm thay đổi khá nhanh môi trường các vùng đất ngập nước. Mực nước bên trong VQG Tràm Chim luôn được giữ ở mức cao quanh năm nhằm phòng chống cháy rừng, dẫn đến việc giảm sút đáng kể diện tích các vùng đồng cỏ là nơi sinh sống của sếu và nhiều loài sinh vật khác. Đồng cỏ năn, nguồn thức ăn chính của sếu, vừa giảm diện tích vừa không tạo củ.
Năn kim là loài cỏ hiếm, chỉ mọc ờ nơi đất lầy có một mừa khô ráo. Làng tôi (ở Yên Định, Thanh Hóa) năm xưa có Đồng Si hoang hóa từ lâu đời, rộng mênh mông, có rất nhiều cỏ năn. Đây là loài cỏ thân cũng là lá, hình lăng trụ, nhỏ hơn đầu đũa, cao chừng nửa mét. Gốc rễ chùm như rễ ngô, và rễ cũng là cuống của củ. Củ từ rễ mọc ra. Củ năn kim to nhất cũng chỉ bằng đầu ngón tay cái, thông thường chỉ to hơn đầu ngón tay trỏ một chút là củ già, ăn thơm và giòn. Củ năn nằm gần sát mặt đất, chỉ cần lấy que cứng đào là có năn để ăn. Bên trong lớp vỏ màu nâu tươi hoăc đen nhạt là lớp tinh bột trắng, ăn vừa giòn, ngọt, vừa béo ngậy, lại có hương thơm rất đặc biệt. Ngày nhỏ, đi chăn trâu ở Đồng Si, chúng tôi chỉ thích ăn củ năn và ngối ngắm nhìn đàn sếu. Cứ mỗi khi cuối Đông còn se lạnh, mùa xuân sắp về, chúng tôi lại vọng ngóng lên bầu trời đón đàn sếu bay về. Lũ trẻ mục đồng còn đặt ra giải thưởng 50 củ năn kim để tặng đứa nào nhìn thấy đàn sếu đầu tiên bay về Đồng Si. Cả nhóm phải đi moi củ năn, đủ 50 củ để trao giải giữa cánh đồng trong vang vọng tiếng sếu gọi đàn. Cánh đồng rộng lớn có rất nhiều cỏ năn rồi cũng bị con người lấn chiếm mất, khai hoang, làm thủy lợi để cấy lúa. Cả gần 40 năm rồi, đàn sếu không bay về nữa. Bây giờ, mỗi lần về thăm quê, tôi vẫn như một thói quen và niềm mơ ước nhìn lên bầu trời mà nhớ đàn sếu da diết. Vẫn đọng mãi trong tôi từng đàn sếu từ phương Bắc bay về, bay rất thẳng hàng, có khi bay thành hình hữ V (mũi tên) rất đẹp mắt. Người ta nói, con sếu đầu đàn bao giờ cũng bay trước. Tùy theo kiểu vỗ cánh của nó mà cả đàn sếu biết là bay theo đường thẳng hay hình mũi tên.
Giám đốc Nguyễn Văn Hùng nói:
- VQG Tràm Chim có diện tích khoảng 7.600 ha, là một trong tám khu bảo tồn chim quan trọng nhất của Việt Nam hiện nay. Nơi đây đáp ứng 8 trong 9 tiêu chí của Ramsar về đất ngập nước và là một “Đồng Tháp Mười” thu nhỏ. VQG Tràm Chim là nơi cư trú của 140 loài động vật có sương sống, 40 loài cá, khoảng 150 loài chim, trong đó có 13 loài chim quý hiếm đang được bảo vệ, nhất là sự có mặt của sếu đầu đỏ.
Từ hơn 10 năm qua, Vườn quốc gia Tràm Chim đã được Nhà nước tăng thêm kinh phí đầu tư, nâng cấp, mở rộng thành một bảo tàng thiên nhiên, một trung tâm du lịch sinh thái hấp dẫn. Nhiều tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế cũng tài trợ để bảo vệ tràm chim quý hiếm này. Đây chính là điểm hẹn lý tưởng cho du khách bốn phương.
Theo Tiến sĩ Dương Văn Ni, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Hòa An (Trường đại học Cần Thơ), làm cách nào để giữ lấy những cánh đồng cỏ năn đang là vấn đề vô cùng khó khăn. Vì thế, đàn sếu đầu đỏ về Tràm Chim cứ mỗi năm một thưa dần. Dự án "Quản lý cảnh quan và phát triển sinh kế bền vững trong và xung quanh VQG Tràm Chim" do Quỹ Quốc tế Bảo vệ thiên nhiên (WWF) tài trợ, nhằm nâng cao chất lượng mức sống và khuyến khích trách nhiệm bảo vệ Vườn QG cho nhân dân 7 xã sống trong vùng đệm khu rừng ngập nước độc đoa và còn rất hiếm này.
Dự án còn thúc đẩy việc triển khai các hoạt động nghiên cứu khoa học, thí điểm phương án cộng đồng cùng tham gia quản lý và sử dụng tài nguyên hợp lý để tài nguyên có thể tái tạo, tái sinh và huy động sự tham gia của cộng đồng trong việc kiểm soát cây mai dương - một loài cây nguy hiểm đang xâm lấn VQG Tràm Chim. Đây là tiến trình từng xã hội hóa công tác quản lý và sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên bên trong VQG một cách bền vững, góp phần hạn chế thấp nhất nạn cháy rừng xảy ra vào mùa khô.
Ngoài loài chim quý hiếm nhất là sếu đầu đỏ, VQG Tràm Chim, nơi đạt được 7/9 tiêu chuẩn của Công ước quốc tế Ramsar về đất ngập nước, hiện nay đang được phục hồi nên đã thu hút hơn 250 loài chim nước, hơn 100 loài cá nước ngọt, 190 loài thực vật bậc cao cùng nhiều loài lưỡng cư, bò sát và các phiêu sinh vật khác… Trong đó, có 32 loài chim quý hiếm của thế giới như: Ô tác, cò thìa, cò quắm, công đất, già đãi, giang sen, diệc, trích, sâm cầm… Nhưng thường là hàng năm, cứ vào tháng Giêng, chúng tôi thường lên Tràm Chim để được ngắm nhìn những đàn sếu bay về.
Biết bao niềm vui của du khách và người dân nơi đây cứ dạt dào như nghe được khúc nhạc thiên đình. Tiếng sóng vỗ khoan nhặt một vùng dọc ngang kênh rạch hòa quyện với gió đồng hào phóng. Đàn sếu bay về, mùa sếu bay về. Nghe tiếng hạc từ trời cao vọng xuống thật là diệu kỳ. Ai đến đây nghe âm thanh tuyệt vời ấy cũng hướng ánh mắt lên bầu trời bao la, đón chờ đàn sếu đáp cánh xuống Tràm Chim.
Muốn giữ đàn sếu hàng năm bay về, phải giữ được môi trường sinh thái vùng đất ngập nước, giữ gìn và phát triển thêm những cánh đồng cỏ năn kim, đồng cỏ bàng quý hiếm. Nhưng đã nhiều nam qua, đây đó thấy người ta vì lợi ích cuộc sống trước mắt đã phá rừng, phá những cánh đồng cỏ năn kim, cỏ bàng để nuôi trồng thủy sản, trồng lúa. Thật là đáng tiếc và lo ngại biết bao. Cuộc sống của con người đâu chỉ cần có ăn và có tiền, “trong như tiếng hạc bay qua”, cần lắm chứ, nếu để nét đẹp và thơ mộng của thiên nhiên đó bị mất đi, dù muốn mà có nhiều tiền cũng đâu có mua được? Đừng để rơi vào hoàn cảnh loài hạc quý hiếm không xuất hiện trên bầu trời quê hương, vắng bóng trên những cánh đồng bát ngát. Lo thay, với cái đà con người không ngừng tấn công môi trường, môi sinh như thế này, đến một lúc nào đó, sếu đầu đỏ, đàn thiên nga quý hiếm chỉ còn là những dòng chữ vô hồn nằm trên sách đỏ cùng những bức ảnh mà nếu như con người có muốn, kêu trời cũng không đem lại gì.
Kìa, lại thêm một đàn sếu bay về. Một kiệt tác của thiên nhiên rất sóng động. Đàn sếu bay hiên ngang dưới trời mây yên bình, lộng gió, trông thật ngạo nghễ. Chúng bay có hàng lối, tuần tự con trước con sau như hàng quân, kết thành hình chữ V rất đẹp, làm xao động gió bưng biền. Vui thay, sếu vẫn gọi đàn bay về với vùng quê trù phú, có nét riêng độc đáo này trong nắng xuân ấm áp.
BVB
Người post: TQS
